Nid oedd y cytundeb a gyrhaeddwyd yn COP30 yn ddigonol, ond nid oedd yn drychineb llwyr. Rhanna Paul Allen o’n Tîm Prydain Di-garbon ei fyfyrdodau ar faterion allweddol COP30 a’r hyn sydd ei angen nesaf.

Gan ymuno ar-lein fel arsylwr swyddogol, dilynais y trafodaethau a’r ystod eang o ddigwyddiadau a gynhaliwyd gan y gwledydd, y rhwydweithiau a’r grwpiau a ymgynnullodd yn Belém, Brasil dros bythefnos ym mis Tachwedd. 

Cefndir COP30

Mae Cynhadledd y Partïon neu trafodaethau COP wedi’u gwreiddio yn Uwchgynhadledd y Ddaear Rio, ac am y tair degawd diwethaf maent wedi dod â gwledydd o bob cwr o’r byd ynghyd i geisio datrys heriau daearol sydd wedi’i achosi gan fodau dynol ac ymdrin â’u heffeithiau. Pob blwyddyn, erbyn diwedd y trafodaethau, dylir gyrraedd consensws ar y testunau terfynol, gyda phob parti yn llofnodi – ac mae hyn yn elfen allweddol o’r broses. Ar ôl blynyddoedd maeth o dangyflawni, cytunodd y COP21 nodedig ym Mharis y byddai’r byd yn anelu at gyfyngu cynhesu byd-eang i lefalau llawer is na 2°C o lefelau cyn-ddiwydiannol gan anelu at 1.5°C. 

O dan Gytundeb Paris, rhaid i bob un o’r 195 gwlad gynyddu eu cyfraniadau cenedlaethol penodedig – nationally determined contributions (NDC’s),) i leihau allyriadau ar fecanwaith ratchet 5 mlynedd. Gan fod COP30 yn nodi’r ail ratchet, erbyn yr agoriad roedd 118 allan o 195 o wledydd wedi cynnig cyfraniad cenedlaethol penodedig newydd, ond gyda’i gilydd nid oedd yr hyn oedd ar gynig yn agos at ddigon. (NDC Tracker, Climate Watch) 

Elfen allweddol arall o COP30 oedd y cyfrif stoc byd-eang. Roedd hyn yn cydnabod bod Cytundeb Paris wedi sbarduno cynnydd mewn gweithrediad ar yr argyfwng hinsawdd, ond nid digon eto i roi’r byd ar y trywydd iawn i aros ymhell o dan 2°C, neu i gyflawni’r lefelau hanfodol o wydnwch a symud ac aleinio’r llifau ariannol angenrheidiol. (NDC 3.0, UNFCC)  

Felly, wrth i’r byd ddod ynghyd yn Belem, y dasg allweddol i gyflawni amcanion Paris oedd gwella uchelgeisiau a  niferoedd y cyfraniadau cenedlaethol penodedig,tra hefyd yn cynyddu adnoddau i helpu gwledydd i ymdopi ag effeithiau cynyddol tywydd eithafol trwy addasu a thrwy’r gronfa colledion a difrod byd-eang. 

Beth gyflawnodd COP 30? 

Yn y cyfnod cyn pob COP mae UNEP yn rhyddhau Adroddiad blynyddol ar y Bwlch Allyriadau “Emissions Gap Report”. Eleni, ei deitl oedd ‘Off Target’ gan ei wneud yn glir ein bod ar lwybr pendant tuag at gynyddiad mewn risgiau a difrod hinsawdd. (Emission Gap Report 2025, UNEP)  

Elfen allweddol o COP30 oedd cynnydd mewn lleisiau pobl gynhenid. Trwy brotestiadau, gorymdeithiau a phroffil uwch yn narllediad y cyfryngau, fe wnaethant hi’n glir y dylent gael llais yn y trafodaethau, ac bod llawer ohonynt heb hawl fynedu’r neuaddau trafod. Ar hyn o bryd, mae tir Cynhenid yn ffurfio ​​tua 13.8% o Frasil, fodd bynnag, yn dilyn y protestiadau yn ystod COP30, fe wnaethant gyhoeddi 10 tiriogaeth gynhenid ​​newydd yn dilyn yr 11 a gyhoeddwyd llynedd. (BBC News) 

Gan dynnu ar eu diwylliant, gwahoddodd arlywyddiaeth Brasil y byd i ymuno â “Mutirão”. Dull parhaol o symudiad bydd yn parhau i fod ar weithred tu hwnt i COP30. Cynnigiad i drawsnewid y gynhadledd yn garreg filltir wirioneddol ar gyfer tro gwareiddiadol: sefydliad gofodau ar gyfer gwrando’n weithredol, cryfhau’r cysylltiadau rhwng y lleol a’r byd-eang, a gwerthfawrogi’r amrywiaeth o leisiau a gwybodaeth. Cyfanwaith cryfach na chyfanswm yr holl rannau. 

Elfen bwysig o COP30 oedd lansiad y Datganiad ar Uniondeb Gwybodaeth ar Newid Hinsawdd ‘The Declaration on Information Integrity on Climate Change’; mae hyn yn cynnig ymrwymiadau rhyngwladol i frwydro yn erbyn camwybodaeth hinsawdd a hyrwyddo gwybodaeth hinsawdd gywrain. Yn y lansiad, cafodd y datganiad ei gymeradwyo gan ddeuddeg gwlad, gan gynnwys Brasil, Canada, Chile, Denmarc, y Ffindir, Ffrainc, yr Almaen, Sbaen, Sweden, Wrwgwái, yr Iseldiroedd, a Gwlad Belg. 

Yn ol yr arfer, daeth COP30 i ben gyda gor-rediad a barhaoodd drwy’r nos hyd at fore Sadwrn, wedi’i yrru gan ddadl ynghylch y geiriad a ddefnyddiwyd. Dyma’r trafodaethau yn osgoi chwaliad, ac or diwedd, cytunodd 194 o wledydd ar gytundeb i gadw’r broses yn fyw. Cynigiodd gwefan y Cenhedloedd Unedig yr ymrwymiadau hyn: 

• Cyllid ar raddfa: Symud $1.3 triliwn yn flynyddol erbyn 2035 ar gyfer gweithredu ar yr argyfwng hinsawdd. 
• Hybu addasiad: Dyblu’r cyllid addasu erbyn 2025 a’i dreblu erbyn 2035. 
• Cronfa colled a difrod: Cadarnhad ar y gylchred gweithredoli ac ailgyflenwi  
• Mentrau newydd: Lansio’r ‘Global Implementation Accelerator’ a Chenhadaeth Belém i 1.5°C i yrru uchelgeisau a gweithrediad. 
• Damwybodaeth hinsawdd: Ymrwymiad i hyrwyddo uniondeb gwybodaeth a gwrthweithio naratifau ffug. 

Roedd disgwyliadau uchel y byddai penderfyniad terfynol COP30 yn cynnwys cyfeiriad penodol at ddileu tanwydd ffosil yn raddol. Cefnogodd mwy nag 80 o wledydd gynnig Brasil ar gyfer ‘map’ ffurfiol. Roedd testun drafft wedi’i gynnwys – tan oriau olaf y trafodaethau. Mae’r canlyniad a fabwysiadwyd yn cyfeirio at Gonsensws y UAE yn unig, sef y benderfyniad o COP28 yn galw am “drawsnewidiad i ffwrdd o danwydd ffosil.” 

Nid oedd COP30 yn agos at ddigonol, ond nid oedd yn drychineb llwyr. Bydd yn cyflymu pethau, ond mae’n amlwg bod amser yn rhedeg allan. 

Beth sydd angen digwydd ar ôl COP30?

Rydym ar groesffordd o argyfwng a chyfle, a bydd yr hyn a wnawn nesaf yn diffinio’r dyfodol a wynebwn. Fel peiriannydd hyfforddedig, mae’n amlwg i mi, os nad yw system yn gweithio, rhaid i ni ei thrwsio. Mae angen i’r UNFCCC (Confensiwn Fframwaith Y Cenhedloedd Unedig ar Newid yn yr Hinsawdd) gydnabod nad yw’r proses o’r top lawr yn gweithio a chychwyn gweithdai byd-eang i drawsnewid y ‘broses negodi’ cyn COP31. Rhaid i hyn gynnwys: 

• lleisiau cynhenid ​​o bob gwlad wedi’i gynnwys yn bwrpasol 
• ei gwneud yn glir pwy yw’r negodwyr a phwy yw’r lobïwyr
• ail-drefnu’r rhaglen fel nad yw penderfyniadau allweddol yn cael eu gwneud yn ystod cyfnod gor-redeg 
• cysylltu trafodaethau’n well ar draws seilos i helpu i ddatrys y newid o danwydd ffosil mewn sawl ffordd, wrth adfer systemau naturiol a pharatoi ar gyfer effeithiau hinsawdd

Belém oedd y gynhadledd hinsawdd gyntaf i ddigwydd ers i’r Llys Cyfiawnder Rhyngwladol gadarnhau bod gan lywodraethau a chorfforaethau ddyletswyddau cyfreithiol i amddiffyn pobl a’r blaned rhag niwed hinsawdd. Mae ClientEarth yn archwilio sut y gall pŵer cyfreithiol ymladd yn erbyn gwyrdd-olchi a gwthio am gyfreithiau hinsawdd cryfach a gorfodadwy.

Dylai trafodaethau yn y dyfodol hefyd ddechrau wedi’u gwreiddio mewn cydnabyddiaeth onest o’r niferoedd ar yr hyn sydd angen ei gyflawni ac erbyn pryd, gyda lles byd-eang wrth wraidd y trawsnewidiad angenrheidiol. Yn ei lyfr A Climate of Truth, a gyflwynwyd mewn darlith gyhoeddus ddiweddar yn CyDA, mae Mike Berners-Lee yn gwneud dadl glir mai’r cam pwysicaf yw codi gonestrwydd yn ein gwleidyddiaeth leol, genedlaethol a rhyngwladol gan gynnwys y broses COP. Mae Mike yn tynnu sylw at yr angen am onestrwydd “Gall pob un ohonom gael effaith fwy radical ar y materion yr ydym yn poeni amdanynt trwy droi ein sylw at yr egwyddor syml hon”. Cyhoeddodd y Pafiliwn Gwyddoniaeth Planedau yn COP30 ddatganiad gonest bod y gyllideb garbon sy’n weddill bellach yn cyfateb i 3-4 blynedd o allyriadau byd-eang ar y gyfradd bresennol. Dylai hyn fod yn neges allweddol wrth agor trafodaethau yn COP31.

Mae angen i broses y Cenhedloedd Unedig gynnig llawer mwy o gefnogaeth i gamau gweithredu gan gymunedau ledled y byd. Mae gennym yr offer, y technolegau, y modelau busnes cyfrifol, yr ymchwil a’r cymhelliant. Gan adeiladu ar y model Mutirão, mae angen i ni alluogi grwpiau gweithredol i rannu syniadau ledled y byd, gan gataleiddio cyflymiad camau gweithredu a ysgogir gan ddinasyddion. 

Mae gennym ni’r atebion, ond mae angen sgiliau a hyfforddiant i gefnogi’r newid. Mae CyDA yn falch o fod yn rhan o ecosystem sy’n tyfu o sefydliadau sy’n cynnig cyfleoedd hyfforddi a’r cyrsiau sydd eu hangen i gyflymu’r trawsnewidiad hwn.

Am yr awdur

Paul yw Cydlynydd Gwybodaeth ac Allgymorth Prydain Di-garbon CyDA. Mae wedi bod yn ymwneud â’n gwaith ymchwil ynghylch sefyllfaoedd di-garbon ers y dechrau, gan gydlynu datblygiad adroddiadau ymchwil a chael cyswllt uniongyrchol gyda’r llywodraeth, diwydiant, cyrff anllywodraethol a’r celfyddydau er mwyn rhannu canfyddiadau.